Nieuwe natuur: Detailweergave

Beheerder: Staatsbosbeheer, Beheerseenheid Noord Zeeland, tel. (0111) 40 14 53. www.staatsbosbeheer.nl

Bouwjaar: 2006

Amersfoort coordinaten: 37/39-411/413

Beleidskader: Uitvoering Europees en Nederlands natuurbeschermingsbeleid Natura 2000 met subsidies van het Europese LIFE-fonds.

Historie:

De ontstaansgeschiedenis van het duingebied van Schouwen begint in de Steentijd. In het natuurgebied zijn nog diverse restanten te vinden van de eerste bewoning uit de Steentijd getuigen de vondsten nabij Haamstede en de Brabers. In deze periode stopte de zeespiegel met stijgen waardoor er zich een zandige kustlijn met lage duinen vormde. Achter de strandwal werd over een groot oppervlak zeezand en klei afgezet. In de Bronstijd volgde een nieuwe periode van duinvorming maar vanaf de IJzertijd drong de zee opnieuw, en steeds verder, het deltagebied binnen. Het gebied verdween regelmatig onder water en er vormde zich een breed netwerk van kreken en geulen. Het aantal duinen verminderde sterk en de streek raakte geïsoleerd van de rest van het land. Tegen 500 na Christus had bijna elke vorm van bewoning de sterk verwilderde streek verlaten. In de vroege middeleeuwen slibden de geulen en schorren geleidelijk dicht. Zo ontstond er terug ruimte voor nieuwe nederzettingen. Deze lieten dan ook niet lang op zich wachten. Om het land beter te cultiveren begon men met de inpoldering van het gebied, hierdoor had de zee weinig of geen invloed meer op het binnenland en was men beter in staat het veld te bewerken. Ook ging men de duinen, die vanaf de 10e eeuw weer sterk waren aangegroeid door de aanzanding vanuit de zee, vastleggen. De ringwalburg van Burgh is nog een restant van de eerste vroegmiddeleeuwse nederzettingen in het gebied en de kastelen van Moermond en Haamstede vertegenwoordigen de 13e eeuw. Vanuit deze kastelen regeerden de graven van Holland over de streek en voerden ze controle uit over de handel in en rondom Zierikzee. In de eeuwen die daarop volgden floreerde Schouwen-Duiveland als nooit te voren. Talrijke elzenmeten, die nog steeds op verschillende plaatsen bewaart zijn gebleven, verrezen in het landschap. Hoewel alles in deze periode goed leek te gaan vormden de zandverstuivingen een steeds toenemend probleem voor de duinboeren. In de 17e en 18e eeuw verdween maar liefst één derde van de duinboerderijen. In de volgende eeuw trachtte men door het aanplanten van bossen een halt toe te roepen aan deze bedreigende zandverstuivingen. De bomen moesten met behulp van hun wortels het zand vasthouden. Op deze manier ontstond De Boswachterij Westenschouwen.

Door hun kenmerkendheid, zeldzaamheid en gaafheid zijn vooral de actieve zandverstuivingen van de Meeuwenduinen van aardkundig belang. Alle verstuivingsvormen die kenmerkend zijn voor een stuifduingebied zijn hier aanwezig: paraboolduinen, kamduinen, stuifplekken, stuifkuilen, stuifvalleien, stuifvlakten, strooizones, waaiduinen en puntmutsen.
De bijzondere waterhuishouding waarbij de duinen als sinds mensenheugenis een zoetwaterreservoir vormen, hebben een uitzonderlijke fauna en flora tot ontwikkeling gebracht in het gebied. Zo komen er relatief veel planten- en diersoorten voor die zowel internationaal als nationaal zeldzaam of bedreigd zijn. Doordat veel van deze kwetsbare planten- en diersoorten niet opgewassen waren tegen de verdroging en verruiging van het natuurgebied is sinds het begin van de 20e eeuw de diversiteit van flora en fauna van de Kop van Schouwen er echter sterk op achteruitgegaan. De verschillende beschermingsmaatregels trachten deze neerwaartse spiraal om te keren.

Aanleiding: De Kop van Schouwen beslaat het westelijk deel van het deltagebied Schouwen Duiveland, zo’n 3.000 hectare tussen Renesse en Westenschouwen.
Hoewel het gebied dunbevolkt is, trekt het veel toeristen. De druk op het gebied is echter lang niet zo groot als aan de vastelandskust. De bescherming tegen het water laat weinig ruimte voor dynamiek in deze duinen.
Door de rijke ontstaansgeschiedenis en onder invloed van de verschillende natuurkrachten (water, wind, …) groeide de Kop van Schouwen uit tot een gevarieerd duingebied met diverse landschapstypen van strand tot cultuurgrasland en van bos tot duinplas. De Kop van Schouwen is om diverse redenen benoemd tot natuurmonument. De duingebieden op de Zeeuwse eilanden zijn relatief kalkrijk. Er zijn oude bossen en er is veel struikgewas. De Meeuwenduinen bestaan uit een afwisseling van Duindoorn-Vlierstruwelen, actief stuivende gedeelten en pioniervegetaties zoals de Duinsterretjesassociatie met daarin onder andere plantensoorten als Kleverige reigersbek. Het gebied werd tot begin jaren negentig intensief begraasd en omgewoeld door konijnen. Een virusziekte velde 90% van deze konijnen, met veroudering van de duinen als gevolg.Hoewel vele resten van het oorspronkelijke gebied door ruilverkaveling zijn aangetast herbergt het nog vele aardkundige waarden, waarden op het gebied van waterstaat en milieu als ook verscheidene cultuurhistorische waarden.

Doelstelling: Met LIFE-duinen wordt 800 van de 2290 hectare duinen aangepakt. De werkzaamheden bestaan vooral uit plaggen, begrazing en het omvormen van naaldbos naar loofbos. Door te plaggen wordt de voedselrijke bovenlaag verwijderd. Daardoor komt weer schoon kalkrijk grond aan de oppervlakte. Hierdoor krijgt de oorspronkelijke vegetatie van de (natte) duinvallei kans zich te herstellen. Begrazing zorgt ervoor dat het gebied niet opnieuw dichtgroeit; herstel van het loofbos zorgt voor een grotere diversiteit aan flora en fauna.
Staatsbosbeheer neemt ook op beperkte schaal proeven met het branden van vegetatie. Naar verwachting heeft dit effect op de voedselrijkdom en de soortensamenstelling van droge duingraslanden. Het doel is om de grassen terug te dringen ten gunste van de soortenrijke vegetaties van droge duinen.
Dit gebied valt binnen het habitatrichtlijngebied Natura 2000 gebied 116 – Kop van Schouwen. Voor dit gebied zijn de volgende kernopgaven benoemd:
2.02 Grijze duinen: Uitbreiding en herstel kwaliteit van grijze duinen *2130, door tegengaan vergrassing en verstruweling.
2.06 Graslanden: Ontwikkeling heischrale graslanden 6230, grijze duinen (heischraal) *2130-C en blauwgraslanden 6410 op kansrijke locaties.
2.08 Gradiënt binnenduinrand: Herstel hydrologie/vochtgradiënt duinbossen
(binnenduinrand) 2180_C, heischrale graslanden 6230 en blauwgraslanden 6410 (Schouwen, Texel, Terschelling, Schiermonnikoog, langs vastelandskust én Goeree en Voorne).
Staatsbosbeheer vertaalde deze kernopgaven in de volgende doelstellingen:
· Stimuleren van dynamiek door verwijdering van vegetatie. Hierdoor krijgt de wind meer kans en kunnen er bijvoorbeeld nieuwe stuifduinen ontstaan.
· Herstellen van de natuurlijke waterhuishouding, onder andere door het dempen van sloten.
· Verjongen van het duingebied door verwijdering van vegetatie, humus en struiken.
· Uitbreiden van begrazing. Door natuurlijke bemesting op de ene plek en verarming op de andere plek ontstaat er meer variatie in de begroeiing. Daarnaast stimuleert vertrapping de dynamiek.
· Omvormen van naaldbos naar (natuurlijk) loofbos. Dit vergroot de variatie van soorten. Ook vindt er minder verdamping plaats dan bij naaldbos.

Ingreep: Vanaf december 2005 wordt een gebied van 150 hectare langs het Duinhoevepad gemaaid en geplagd. In de 40 hectare daaromheen is de begroeiing gemaaid. Runderen gaan het gebied begrazen. In het najaar van 2006 wordt boswachterij Westerschouwen  omgevormd van naaldbos tot naald- en loofbos (80 ha). Langs de zeereep worden drie inkepingen gemaakt in het bos, ter grootte van enkele honderden meters lang en honderd meter breed. De stroken worden ontdaan van bomen en struiken. Zo krijgt de wind vrij spel en kan het zand weer stuiven. In een later stadium worden pony’s ingezet om de Meeuwenduinen te begrazen, wat de dynamiek nog meer zal versterken.

Begeleidend onderzoek: De hydrologie wordt gemonitoord aan de hand van metingen peilbuizen.
Zowel de vaatplanten en mossen worden periodiek gemonitoord volgens de methode Tansley.
Van de voorkomende dieren worden de waarnemingen geregistreerd.

Recreatie en publiekscommunicatie: In de Excursieschuur is een permanente expositie over het werk van Staatsbosbeheer. De boswachterij Westerschouwen is grotendeels vrij toegankelijk, maar de Meeuwenduinen is alleen buiten het broedseizoen (15juli-15 maart) via de gemarkeerde routes te betreden.
Gemarkeerde wandelroutes:
1. Foxdalwandeling (3 km, rood). Langs een dal met veel interssante planten (het Foxdal) en langs het Rooiedal.
2. Hoekeputjetocht (7 km, wit). Dwars door een van de oudste delen van de boswachterij, met door de wind vormgegeven bos. De houten brandtoren biedt een schitterend uitzicht. Verder door loofbos.
3. Schuilhuttocht (8 km, geel). Langs een stenen uitzichttoren, de Boomjesput en de Meeuwenduinen.
4. Theunesses Hiltocht (7 km, blauw). Langs een uitzichttoren, de grens van de boswachterij, de Meeuwenduinen, een geurig loofbos met balsempopulieren, het Hoekeputje. En natuurlijk langs Theunisses Hil. Genoemd naar kooiker Teunis Rosmolen, die vanaf 1893 op de eendenkooi in de Westerse Laagte woonde en over de hoge duintop (in het Schouws een 'hil' genoemd) naar Burgh liep.
5. Meeuwenduinwandeling (7 km, groen). Langs een uitkijktoren, over een vrij zwaar en mul zandpad dwars door de duinen naar het strand bij de vuurtoren, langs zandverstuivingen en door de Meeuwenduinen. Deze wandeling kun u dus alleen buiten het broedseizoen (15 maart tot 15 juli) maken!
Startpunt: Excursieschuur Westerschouwen, Kraaijensteinweg 140, 4328 RD  Westenschouwen.
Deze wandelingen staan ook op Staatsbosbeheer wandel- en fietskaart nr. 28 Schouwen-Duiveland.

Resultaat (successen en mislukkingen): De maatregelen zijn vrij recent uitgevoerd en daarom kunnen er nog geen definitieve conclusies worden getrokken.

Technische en financiële info: Vanaf 2007 uitvoering Europees en Nederlands natuurbeschermingsbeleid Natura 2000 met subsidies van het Europese LIFE-fonds (LIFE = l’instrument financier pour l’environnement).
Zie voor LIFE o.a. Senternovem

Literatuur: Boom, Bjørn van den, Jan Holtland & Evert-jan Lammerts
De duinen van Staatsbosbeheer, evaluatie van herstelbeheer in de kuststrook. Staatsbosbeheer, 2004.

Documenten

Duinherstel
Duinherstel Walcheren & Schouwen
folder van Staatsbosbeheer.
Download dit document (902 Kb) >

Dynamische kust
Beekman, Frans. Een wandeling langs de Kop van Schouwen.
Duin jrg.28, nr.2, juli 2005, blz.12-14.
Download dit document (1689 Kb) >

De kop van Schouwen.
Arens, Bas. de Kop van Schouwen onder het zand.
Duin, jrg.30. nr.1, maart 2007,blz.6-7
Download dit document (255 Kb) >

Ga terug naar boven